Articles


Τι τροφές να αποφεύγω στην διάρκεια της κύησης;

2/3/2021

Η διατροφή αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την υγιή έκβαση της εγκυμοσύνης. Σε αυτή την περίοδο οι ανάγκες σε θρεπτικά συστατικά είναι αυξημένες, ενώ κάποιες τροφές ή ουσίες μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά την υγεία της εγκυμονούσας και του βρέφους.
Στο παρόν άρθρο, θα επικεντρωθούμε στα τρόφιμα ή συστατικά, τα οποία συστήνεται να αποφεύγονται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης:

Τροφές που μπορεί να είναι επιμολυσμένες:
Η έγκυος και το έμβρυο βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο για τροφιμογενείς λοιμώξεις, όπως είναι η τοξοπλάσμωση, σαλμονέλωση και η λιστερίωση, που προκαλούνται από την κατανάλωση επιμολυσμένων τροφίμων (1). Τέτοιου είδους λοιμώξεις μπορεί να οδηγήσουν σε επιπλοκές της εγκυμοσύνης όπως πρόωρο τοκετό ή ακόμη και σε αποβολή, ενώ μπορεί να προσβάλουν το έμβρυο ακόμη και εάν η έγκυος δεν έχει επηρεαστεί (1, 2).

Σε αυτή την περίπτωση οι τροφές που θα πρέπει να αποφεύγονται είναι:
• Έτοιμες σαλάτες ή σαλάτες από εστιατόρια (εκτός και αν είναι από χώρο που ξέρουμε ότι πλένονται καλά)
• Ωμά βλαστάρια λαχανικών όπως τριφύλλι και ραπανάκια
• Έτοιμες φρουτοσαλάτες
• Μη παστεριωμένοι χυμοί
• Μη παστεριωμένα τυριά όπως: ροκφόρ, μπρι (brie), μη πακεταρισμένη φέτα, καμαμπέρ (Camembert). Μπορούν να καταναλωθούν όταν είναι πολύ καλά μαγειρεμένα.
• Ωμά ή μη καλά μαγειρεμένα κρέατα και πουλερικά.
• Ωμά ψάρια όπως sushi ή sashimi και κρύα καπνιστά ψάρια όπως ο σολομός
• Ωμά ή μη καλά βρασμένα αυγά ή τροφές που πιθανόν να περιέχουν ωμά αυγά όπως: τιραμισού, σπιτικό παγωτό
• Κρύα προ μαγειρεμένα κρέατα. Ζεστάνετε σε θερμοκρασία μεγαλύτερη από 750 C πριν τα καταναλώσετε
Επιπλέον, για αποφυγή τροφιμογενών λοιμώξεων είναι σημαντικό να τηρείτε καλό πλύσιμο χεριών πριν και μετά τον χειρισμό τροφίμων και να κρατάτε καθαρό τον χώρο και τα σκεύη που χρησιμοποιείτε για την ετοιμασία φαγητών. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν προετοιμάζετε ωμά τρόφιμα, όπως το κρέας (2).

Ψάρια πλούσια σε υδράργυρο
Η κατανάλωση ψαριού είναι απαραίτητη για την σωματική και νευρική ανάπτυξη του εμβρύου καθώς και την πρόληψη διάφορων επιπλοκών κατά την εγκυμοσύνη, χάρη στην πλούσια περιεκτικότητα του σε ω3 λιπαρά οξέα και σε άλλα θρεπτικά συστατικά όπως μέταλλα, βιταμίνες και πρωτεΐνη υψηλής ποιότητας (3,4). Ωστόσο, τα ψάρια που έχουν μεγάλες συγκεντρώσεις σε υδράργυρο μπορούν να καταστούν επιβλαβή για το μωρό σας. Τέτοια ψάρια είναι ο καρχαρίας, το βασιλικό σκουμπρί, ο ξιφίας και ο λευκός τόνος (albacore).

Μπορείτε να καταναλώσετε με ασφάλεια μια ποικιλία ψαριών τα οποία είναι χαμηλής περιεκτικότητας σε υδράργυρο όπως: σολομό, σαρδέλες, γαύρο, μπακαλιάρο. Συστήνεται κατανάλωση 2-3 μερίδων ψαριού την εβδομάδα που αντιστοιχούν σε 280-360γρ ψαριού.
Ο Eθνικός οργανισμός φαρμάκων και τροφίμων (FDA) της Αμερικής και ο Ευρωπαϊκός οργανισμός περιβάλλοντος (EPA) παρέχουν έγκυρες πληροφορίες σχετικά με τα είδη ψαριών και την ασφάλεια τους (για πληροφορίες πατήστε εδώ) (3,4,5).

Υπερβολική πρόσληψη καφεΐνης
Η υπερβολική πρόσληψη καφεΐνης μπορεί να επηρεάσει το βάρος γέννησης του νεογνού. Η κατανάλωση της δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα 200mg την ημέρα, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 2 φλιτζάνια (240ml ανά φλιτζάνι) καφέ ημερησίως. Μέσα σε αυτές τις ημερήσιες συστάσεις θα πρέπει να λάβετε υπόψη και άλλες πηγές καφεΐνης, όπως η σοκολάτα, το κακάο, το τσάι και τα αναψυκτικά τύπου κόλα (6).

Αλκοόλ
Η κατανάλωση αλκοόλ μπορεί να προκαλέσει επιπλοκές στην εγκυμοσύνη και να επηρεάσει την ανάπτυξη του εμβρύου. Επίσης, μπορεί να προκαλέσει ένα ευρύ φάσμα διαταραχών, γνωστών ως φάσμα διαταραχών εμβρυικού αλκοολισμού (FASD), συμπεριλαμβανομένου του συνδρόμου εμβρυικού αλκοολισμού (FAS). Καθώς δεν είναι ξεκάθαρο το κατά πόσον μικρές ποσότητες είναι ασφαλής και δεδομένου ότι κάθε γυναίκα έχει διαφορετική ευαισθησία στο αλκοόλ, συστήνεται μηδενική κατανάλωσή του (7,8,9).

Βότανα
Πολλές γυναίκες θεωρούν ασφαλή την κατανάλωση βοτάνων δεδομένου ότι είναι φυσικά. Ωστόσο, τα ερευνητικά δεδομένα που αφορούν την ασφάλεια τους είναι περιορισμένα και πολλά από τα βότανα περιέχουν ουσίες που αντενδεικνύονται στην εγκυμοσύνη. Η ασφάλεια κάποιων βοτάνων εξαρτάται επίσης και από τον τρόπο που χρησιμοποιούνται. Για παράδειγμα, το δεντρολίβανο και το σκόρδο, θεωρούνται ασφαλή όταν χρησιμοποιούνται φυσικά στο φαγητό, αλλά πιθανόν να είναι μη ασφαλή όταν χρησιμοποιούνται σε πιο μεγάλες συγκεντρώσεις υπό μορφή συμπληρώματος (10). Επίσης, πολλά από τα βότανα μπορεί να αλληλεπιδρούν με φάρμακα που τυχόν να λαμβάνει η εγκυμονούσα έχοντας αρνητικές συνέπειες για την ίδια και το βρέφος (11).
Μερικά από τα βότανα τα οποία θεωρούνται ασφαλή στην εγκυμοσύνη είναι: φύλλα μέντας, φύλλα κόκκινου βατόμουρου και πιπερόριζα (ginger). Ωστόσο, πριν οποιαδήποτε κατανάλωση βοτάνου, είναι σημαντικό να συμβουλεύεστε ειδικό (10,11).

Σόγια
Η σόγια είναι πλούσια σε φυτο -οιστρογόνα, ουσίες που απαντώνται φυσικά στα φυτά. Επειδή μπορεί να επηρεάσει τα φυσιολογικά επίπεδα οιστρογόνων στο σώμα, στην διάρκεια της εγκυμοσύνης συστήνεται ο περιορισμός κατανάλωσης σόγιας καθώς και προϊόντων με βάση την σόγια (πχ τυρί tofu, γάλα σόγιας) (8).

Πρόσθετα Σάκχαρα
Η αυξημένη κατανάλωση πρόσθετων σακχάρων μπορεί να συμβάλει στην εμφάνιση διαβήτη κυήσεως, στην εμφάνιση προεκλαμψίας και στην αυξημένη πρόσληψη βάρους. Μερικές από τις τροφές που περιέχουν πρόσθετα σάκχαρα είναι τα γλυκά, τα έτοιμα κέικ, τα γλυκά ροφήματα, οι μπάρες δημητριακών και η σοκολάτα. Αντιθέτως, τροφές όπως φρέσκα ή αποξηραμένα φρούτα, λαχανικά και προϊόντα ολικής αλέσεως μειώνουν τον κίνδυνο εμφάνισης των πιο πάνω επιπλοκών χάρη στην πλούσια περιεκτικότητα τους σε φυτικές ίνες.

Τεχνικά γλυκαντικά
Παρόλο που η χρήση τεχνικών γλυκαντικών (ασπαρτάμη, σουκραλόζη, στέβια) δεν φαίνεται να προκαλεί κάποια τοξικότητα στον άνθρωπο, λόγω ανάγκης για περισσότερες έρευνες, είναι καλό να καταναλώνονται με μέτρο (12).

Κορεσμένα και τρανς λιπαρά οξέα
Η αυξημένη κατανάλωση κορεσμένων και τράνς λιπαρών οξέων μπορεί να συμβάλει στην αύξηση των επιπέδων της κακής χοληστερόλης (LDL) στο αίμα, επηρεάζοντας την υγεία των αγγείων και κατ επέκταση την υγεία της καρδιάς (13,14). Στην εγκυμοσύνη μπορεί να συμβεί μια φυσιολογική αύξηση αυτών των επιπέδων οφειλόμενη στις αλλαγές που συμβαίνουν στο σώμα της εγκυμονούσας. Ωστόσο, είναι σημαντικό να εξακολουθείτε να περιορίζετε την κατανάλωση αυτών των λιπαρών (15). Τέτοιου είδους λιπαρά βρίσκονται σε τροφές όπως βούτυρο, τηγανιτά φαγητά, λίπος κρέατος, έτοιμες μπάρες δημητριακών και μπισκότα.
Αντικαταστήστε τα πιο πάνω λιπαρά με καλής ποιότητας λιπαρά, όπως είναι το ελαιόλαδο, οι ανάλατοι ξηροί καρποί, η ταχίνι και το αβοκάντο (14).

Αυξημένη πρόσληψη βιταμίνης Α
Η βιταμίνη Α είναι απαραίτητη για την υγεία της εγκυμονούσας και του εμβρύου. Όπως και σε διάφορα άλλα θρεπτικά συστατικά, οι ανάγκες σε αυτή την βιταμίνη είναι αυξημένες κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Όταν λαμβάνεται σε σωστές ποσότητες συμβάλλει στην σωστή ανάπτυξη, στην υγεία της όρασης, των οστών και των διάφορων οργάνων του εμβρύου. Ωστόσο, σε υπέρμετρες δοσολογίες μπορεί να καταστεί τοξική και να έχει τερατογενετική δράση προς στο έμβρυο έτσι θα πρέπει να αποφεύγονται διατροφικές πηγές καθώς και συμπληρώματα που έχουν αυξημένες συγκεντρώσεις σε βιταμίνη Α. Η πρόσληψη βιταμίνης Α δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα 10000 ΙU ημερησίως μετά τις 60 μέρες της σύλληψης. Το συκώτι αποτελεί μια από τις πλούσιες πηγές σε βιταμίνη Α και συστήνεται αποφυγή του στην εγκυμοσύνη (16).

1. Position of the American Dietetic Association: Nutrition and Lifestyle for a Healthy Pregnancy Outcome. (2008). J Am Diet Assoc. 108, p553-561.

2. Foodsafety.com. (2019). Διαθέσιμο στο: https://www.foodsafety.gov/people-at-risk/pregnant-women {Πρόσβαση 2 Σεπτεμβρίου 2020}

3. De Seymour, J. V., Simmonds, L. A., Gould, J., Makrides, M., & Middleton, P. (2019). Omega-3 fatty acids to prevent preterm birth: Australian pregnant women’s preterm birth awareness and intentions to increase omega-3 fatty acid intake. Nutrition Journal, 18 (1).

4. Kominiarek, M. A., & Rajan, P. (2016). Nutrition Recommendations in Pregnancy and Lactation. Medical Clinics of North America, 100 (6), p1199–1215.
5. Administration USFaD. (2020). Advice about Eating Fish. Διαθέσιμο στο: https://www.fda.gov/food/consumers/advice-about-eating-fish {Πρόσβαση 2 Σεπτεμβρίου 2020}

6. Peacock, A., Hutchinson, D., Wilson, J., McCormack, C., Bruno, R., Olsson, C., Mattick, R. (2018). Adherence to the Caffeine Intake Guideline during Pregnancy and Birth Outcomes: A Prospective Cohort Study. Nutrients, 10(3), 319.

7. Lisa Schölin. (2016). Prevention of harm caused by alcohol exposure in pregnancy. World Health Organization

8. Ινστιτούτο Προληπτικής, Περιβαλλοντικής και Εργασιακής Ιατρικής, Prolepsis (2014). Εθνικός Διατροφικός Οδηγός για Γυναίκες, Εγκύους και Θηλάζουσες. Αθήνα: Ινστιτούτο Προληπτικής, Περιβαλλοντικής και Εργασιακής Ιατρικής, Prolepsis

9. Αρχή Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων Κύπρου (2018). Κλινικές Κατευθυντήριες γραμμές για την πρόληψη, διάγνωση και θεραπεία του φάσματος διαταραχής εμβρυϊκού αλκοολισμού και συνδρόμου εμβρυϊκού αλκοολισμού. Κύπρος: Αρχή Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων.

10. American Pregnancy Association. (2017). Herbs and Pregnancy. Διαθέσιμο στο: https://americanpregnancy.org/is-it-safe/herbs-and-pregnancy-1003 {Πρόσβαση 2 Σεπτεμβρίου 2020}

11. Illamola, S. M., Amaeze, O. U., Krepkova, L. V., Birnbaum, A. K., Karanam, A., Job, K. M., Enioutina, E. Y. (2020). Use of Herbal Medicine by Pregnant Women: What Physicians Need to Know. Frontiers in Pharmacology, 10.

12. Goran, M. I., Plows, J. F., & Ventura, E. E. (2018). Effects of consuming sugars and alternative sweeteners during pregnancy on maternal and child health: evidence for a secondhand sugar effect. Proceedings of the Nutrition Society, 1–10.

13. American Heart Association. (2017). What is Cholesterol? Διαθέσιμο στο: https://www.heart.org/en/health-topics/cholesterol/about-cholesterol {Πρόσβαση 21 Σεπτεμβρίου 2020}

14. U.S. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES. (2005). Your Guide Lowering Your Cholesterol With TLC.


15. Bartels, Ä., & O’Donoghue, K. (2011). Cholesterol in pregnancy: a review of knowns and unknowns. Obstetric Medicine, 4(4), p147–151.

16. Bastos Maia, S., Rolland Souza, A., Costa Caminha, M., Lins da Silva, S., Callou Cruz, R., Carvalho dos Santos, C., & Batista Filho, M. (2019). Vitamin A and Pregnancy: A Narrative Review. Nutrients, 11(3), 681.

Common Concerns of the Breastfeeding Mother

16/2/2021

Breastfeeding is the biological normal way to feed your baby. And while breastfeeding is a natural process, often times it does not seem to come naturally. Many mothers struggle with breastfeeding and getting the correct information and support can make a tremendous difference on the outcome. The following are common concerns of breastfeeding women along with basic information and guidance for each.

What if I don’t have enough milk?
It is probably the most frequently asked question I get from a breastfeeding mother. With all of the misinformation we hear, it’s no wonder that breastfeeding mothers have concerns. In actuality, the percentage of mothers who cannot produce enough milk for their baby is quite low. It is the mismanagement of breastfeeding in the early days and weeks that can have a negative impact on supply. In the first couple of days after birth babies do not need large volume feeds. The small amount of colostrum you produce in the early days is enough for your baby. As your breasts start to make larger quantities of milk between days 3-5, then the breasts start to work like a supply and demand system. The faster the breasts are emptied, the faster you will make milk. The fuller the breasts, the slower the production. Babies need practice to learn to breastfeed well. They need to learn they are responsible for the flow of the milk and they need to learn to use their tongue, lips, and jaw to create a good vacuum pressure to remove the milk. The more often they breastfeed, the faster they will learn and be good at it for when that big rush of milk starts being produced!

How do I know the baby is getting enough milk?
Watching the baby’s urine and stool output and knowing what to expect will reassure you that your baby is getting enough breastmilk. In the early days, the number of urine and stool will match the age of the baby. So day 1 we expect one urine and one stool, day 2 we expect 2 urine and 2 stool, and so on until we get to day 4. From day 4 and until the baby is between 4-6 weeks, the baby should be making at least 5-6 really wet nappies and 3-4 stools. After 4-6 weeks, some babies may start to stool less frequently, sometimes even once every 7-10 days. As long as the baby is gaining well and is happy, this is normal.

Another way to know that your baby is getting enough breastmilk is to watch how they are suckling at the breast. At first, you might find it difficult to see the different types of suckle. But with time, you will learn when your baby is drinking well, when they are stimulating the breasts for a let-down, or when they are suckling for comfort. Babies who are drinking well from the breast will have long, rhythmic suckles and you can usually hear the sound of them swallowing. Babies who are using the stimulation suckle will have very quick, short suckles that physically stimulate the nipples to send a message to your brain to the pituitary gland where oxytocin and prolactin are released. This type of suckling is stimulating your let-down which in turn will lead to that long rhythmic suckling. Comfort suckling is a gentle, light, and random suckling which is very good for milk supply. We should see all of these suckles when a baby is feeding. Once your milk starts increasing you will start to notice more of a pattern with stimulating suckles followed by long, rhythmic suckles and then a repeat of this 2-3 times on one breast for one feed.

Is breastfeeding painful?
Breastfeeding should not be painful. That doesn’t mean you will not feel any pain with breastfeeding. In the first week, you may feel nipple stretching pain. This pain occurs when baby latches and can last for up to the first 30 seconds to a minute or so of the feed. After this initial discomfort/pain you should not have any pain while feeding. If you are feeling pain throughout a feed then check that your baby is tummy to tummy with you, has a nice, big opened mouth on the breast with the lips flipped out, chin deep into the mother’s breast, and baby’s nose tilted up. When the baby comes off the breast check the shape of the nipple. It will looked stretched out, but it should not looked misshaped. If you see a compression line or a lipstick tube shape then ask for some help correcting the baby’s latch.

How often should I feed my baby?
Breastfeeding babies should be fed on demand. There are many reasons a baby wants to breastfeed and a normal, healthy baby will show us signs when they are hungry, thirsty, are feeding for comfort, feeding to sleep, etc. Breastfeeding is more than nutrition and so feeding on demand will assure baby is getting milk according to their needs. A breastfeeding baby feeds anywhere from 8-12 times in a 24 hour period. In the newborn phase, a feed can last 20-30 minutes on one breast and could be another 20-30 minutes if the baby takes the second breast. Generally, as babies get older and better at feeding they can decrease the amount of time at the breast. Cluster feedings are common, as well. Cluster feeds are when the baby has several feeds in a short amount of time. These feeds tend to happen in the late afternoons and early evenings when your breasts are naturally producing less quantity of milk, but has a higher fat concentration. These feeds are very important for the baby’s growth and development and for your milk supply.

Conclusion
Breastfeeding should be a wonderful experience. It is quite often very demanding, but with good education, support and a bit of confidence breastfeeding is an extremely rewarding experience for you and your baby. If you have any other questions or concerns, you can email me at michelle@isisclinic.com 

Michelle Orthodoxou RN, IBCLC

CAESAREAN SECTIONS IN CYPRUS

16/2/2021

There is an increasing trend globally for delivery by caesarean section. Many factors contribute to this but a 63.5% in Cyprus on all deliveries is far too high and we need to explore the indications and cause for this rate. There are many misconceptions regarding indications as well as an increasing trend for mode of delivery by maternal request and action needs to be taken to correct this trend.

Cord around the neck found on routine antenatal ultrasound is not an indication for a caesarean section. Studies in about 180,000 pregnancies have shown that up to 29% of pregnancies have cord around the neck by term and that there is no effect on perinatal outcome or mode of delivery. Furthermore, ultrasound before delivery was not a good predictor of cord around the neck due to a high percentage of false positives.

Shortsightedness, again has not been shown to be a risk factor for retinal detachment and women should not opt for elective caesarean section.

Pelvic disproportion has long been proven a difficult diagnosis as X-ray pelvimetry, vaginal examination for pelvic assessment cannot predict the performance and outcome in labour. The vast majority of obstructed labours are due to fetal malpositions as opposed to true cephalopelvic disproportion.

This brings as to another issue regarding large for gestational dates babies as the size of the baby is not so much of an issue as is the position of the head in the pelvis and “large babies” is not an indication for caesarean section.
Fetal head position and specifically occipito-posterior position (OP) antenatally is of no signifigance as most OP babies turn during labour and of those who do not, may deliver vaginally anyway. You may get failure to progress and secondary arrest with malpositions but you will only find this out during labour, therefore an elective caesarean is not indicated.

Reduction of amniotic fluid as pregnancy approaches term is a natural process and has no impact on the baby’s outcome. That being said, an abnormally reduced liquor volume in combination with other factors such as reduced growth and reduced umbilical diastolic flows and resistance may affect our decision to induce labour but an outright decision for caesarean is not always necessary.

Maternal request is an important issue as we are faced with the common practice of trying to convince women not to have a caesarean and try for a vaginal delivery. Our role as obstetricians is to explore their concerns and it has been proven that 90% of women requesting a caesarean have a specific reason they make that request- we need to find out what that is and tackle it- in most cases we can manage to reassure them and counsel them accordingly with evidence-based data and of those who make the request 90-95% will change their mind in a fully informed way.

Moving to the emergency caesarean sections in labour for failure to progress is most often performed in women who have not entered the active stage of labour. This can be avoided by avoiding use of uterotonic drugs too early in the process of labour. There is minimal stress on the baby during the latent stages of labour so this period can be expectantly managed until adequate cervical maturation and correct fetal position takes place. At the onset of labour, active management can take place, thus optimising labour efficiency and avoiding misdiagnosis of secondary arrest in the latent stage.

Timing for delivery or induction of labour should be carefully assessed and the indication has to be solid, if there is margin for expectant management without compromising fetal health then induction of labour should be delayed as much as possible towards or even after the expected due date. Natural onset of labour is the most efficient way of cervical ripening and we can expect better labour efficiency.

In summary, we really need to carefully assess the decisions regarding elective caesarean sections, the timing of induction of labours, and the management during labour- all these without compromising patient or fetal health. I firmly believe that taking these points into careful consideration we can easily drop down our caesarean section rates to almost half.

AΝΩΔΥΝΟΣ ΤΟΚΕΤΟΣ - Η ΕΠΙΣΚΛΗΡΙΔΙΟΣ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΤΟΚΕΤΟ

26/1/2021

Ο τοκετός αποτελεί σταθμό στη ζωή κάθε γυναίκας και μια ιδιαίτερα συναισθηματικά φορτισμένη αλλά γενικά ευχάριστη εμπειρία. Δεν παύει όμως να αποτελεί και μια δύσκολη και επώδυνη δοκιμασία για την γυναίκα που φέρνει στον κόσμο μια καινούρια ζωή. Αυτός είναι ο λόγος που οι γυναίκες ανέκαθεν χρησιμοποιούσαν διάφορες τεχνικές για ανακούφιση από τις ωδίνες, τους πόνους της γέννας. Ανάμεσα στις τεχνικές αυτές, μόνο η επισκληρίδιος αναλγησία, ο γνωστός πια «ανώδυνος τοκετός», προσφέρει πραγματική ανακούφιση από τις οδύνες.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΙΣΚΛΗΡΙΔΙΟΣ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ
Είναι μια τεχνική της Αναισθησιολογίας που επιτυγχάνει απώλεια της αίσθησης του πόνου από μια περιοχή του σώματος, στην προκειμένη περίπτωση της κοιλιάς, των γεννητικών οργάνων και του περινέου.

ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ
Όταν ο τοκετός έχει πια αρχίσει για τα καλά, και εφόσον δεν υπάρχουν αντενδείξεις, κάποιος Γιατρός Αναισθησιολόγος μπορεί να κάνει την επισκληρίδιο, να εισαγάγει δηλαδή μέσω μιας ειδικής βελόνας ένα λεπτό πλαστικό σωλήνα (καθετήρας) στην πλάτη της γυναίκας, μέσα στον επισκληρίδιο χώρο (ένας χώρος μέσα στη σπονδυλική στήλη ο οποίος περιβάλλει το νωτιαίο μυελό). Η εισαγωγή της βελόνας μέσα στην πλάτη γίνεται με λίγο τοπικό αναισθητικό, και η βελόνα βγαίνει από την πλάτη μόλις μπει ο καθετήρας. Μέσω αυτού του καθετήρα ο Αναισθησιολόγος θα χορηγήσει φάρμακα (κυρίως τοπικά αναισθητικά) μέχρι η γυναίκα να «μουδιάσει» και να πάψει να πονάει με κάθε οδύνη του τοκετού. Ο καθετήρας θα παραμείνει στη θέση του για όσο θα διαρκέσει ο τοκετός και ο Αναισθησιολόγος θα μπορεί κάθε τόσο να επαναλαμβάνει τις δόσεις του τοπικού αναισθητικού και έτσι να διατηρεί για πολλές ώρες το ποθητό επίπεδο «μουδιάσματος» και αναλγησίας.

ΣΥΧΝΕΣ ΑΠΟΡΕΙΕΣ,ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥΣ
Η διαδικασία πονάει; Όχι. Ο Αναισθησιολόγος χρησιμοποιεί τοπικό αναισθητικό για να βάλει τη βελόνα στην πλάτη. Η γυναίκα θα νιώσει ένα τσίμπημα, λίγη πίεση στην πλάτη και ίσως ένα περίεργο αίσθημα σαν μικρό ηλεκτροσόκ κατά την εισαγωγή του καθετήρα. Κανένα από αυτά δεν είναι ιδιαίτερα επώδυνο.
Μπορεί να παραλύσω; Όχι. Ο μεγαλύτερος μύθος που περιβάλλει την επισκληρίδιο είναι η παράλυση και είναι εντελώς ανυπόστατος, καθώς η πιθανότητα μια τέτοιας επιπλοκής είναι μηδαμινή.
Ποιες οι πιθανές επιπλοκές και παρενέργειες;
1. Η επισκληρίδιος μπορεί να αποτύχει μερικώς ή και ολικώς.
2. Ναυτία και έμετος λόγω παροδικής πτώσης της αρτηριακής πίεσης.
3. Ο «πονοκέφαλος της επισκληριδίου». Ίσως η σοβαρότερη από τις πιθανές επιπλοκές, συμβαίνει περίπου σε μια ανά εκατό ως μια ανά διακόσιες επισκληριδίους. Ο πονοκέφαλος είναι συνήθως σοβαρής μορφής και μπορεί να κρατήσει για πολλές μέρες, είναι όμως ιάσιμος στην συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων.
4. «Μουδιασμένα πόδια». Η επιστροφή της αίσθησης του σώματος και της κίνησης είναι σίγουρη και συμβαίνει μεταξύ τριών και δέκα ωρών από την τελευταία δόση που χορηγήθηκε, εξαρτώμενη από τη δοσολογία που χρησιμοποιήθηκε.
5. Αδυναμία για ούρηση. Υπάρχει ανάγκη εισαγωγής ουροκαθετήρα στην ουροδόχο κύστη για μερικές ώρες.
6. Φαγούρα στο σώμα και αίσθημα ρίγους.
7. Μικρή αύξηση της πιθανότητας χρήσης εμβρυουλκού ή βεντούζας.
8. Πόνος στην πλάτη. Πολύ συχνά προϋπάρχει, προκαλείται από ή επιδεινώνεται με την εγκυμοσύνη και τον τοκετό, σπάνια δε προκαλείται από την επισκληρίδιο.
9. Τραυματισμός νεύρου. Σπάνια επιπλοκή. Ακόμα κι αν συμβεί, η βλάβη στο νεύρο είναι συνήθως παροδική και αναστρέψιμη.
10. Ολικός νωτιαίος νευρικός αποκλεισμός. Σπάνια επιπλοκή που για την αντιμετώπισή της μπορεί να χρειαστεί χορήγηση γενικής αναισθησίας.
11. Αλλεργική αντίδραση/αναφυλαξία στα τοπικά αναισθητικά φάρμακα. Σπάνια επιπλοκή.
Γιατί να κάνω επισκληρίδιο; Πολλές γυναίκες θέλουν απλά να αποφύγουν τον πόνο και την όλη ταλαιπωρία του τοκετού, αφού η επιστήμη τους δίνει αυτή τη δυνατότητα με αμελητέο ρίσκο. Σε άλλες όμως περιπτώσεις η επισκληρίδιος συστήνεται να γίνει για καθαρά ιατρικούς λόγους, όπως είναι οι κυήσεις υψηλού κινδύνου, η τοξιναιμία της κύησης (προεκλαμψία) και οι τοκετοί που έχουν για οποιονδήποτε λόγο αυξημένη πιθανότητα να καταλήξουν σε καισαρική τομή, καθώς σε τέτοιο ενδεχόμενο η επισκληρίδιος μπορεί να χρησιμεύσει σαν το αναισθητικό για να προχωρήσουμε αμέσως και με ασφάλεια σε καισαρική τομή χωρίς να χρειαστεί να χορηγηθεί γενική αναισθησία.
Ποιες δεν μπορούν να κάνουν επισκληρίδιο; Αντενδείξεις αποτελούν: 1. Άρνηση της γυναίκας για οποιονδήποτε δικό της λόγο. 2. Διαταραχές της πήξης του αίματος ή λήψη αντιπηκτικών φαρμάκων για θεραπευτικούς λόγους. 3. Τοπική λοίμωξη του δέρματος της πλάτης ή σοβαρή γενικευμένη λοίμωξη. 4. Μερικές περιφερικές νευροπάθειες. 5. Μερικές καρδιακές παθήσεις (π.χ. σοβαρή αορτική στένωση). 6. Γυναίκες με Σκλήρυνση κατά Πλάκας μερικές φορές αρνούνται να κάνουν επισκληρίδιο. 7. Γυναίκες με γνωστή αλλεργία στα τοπικά αναισθητικά φάρμακα.
Μπορώ να κάνω πολλές φορές επισκληρίδιο; Ναι, απεριόριστο αριθμό.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ο ανώδυνος τοκετός, η επισκληρίδιος αναλγησία αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα θέμα ταμπού, παρά την ευρεία καθημερινή χρήση της στις ανεπτυγμένες χώρες και παρά την αποδεδειγμένη ασφάλεια της και ανωτερότητά της όσον αφορά τις υπόλοιπες μεθόδους αναλγησίας στον τοκετό. Η σωστή χρήση και εφαρμογή της μετατρέπει καθημερινά τον τοκετό από μια δύσκολη και επώδυνη δοκιμασία σε μια ευχάριστη και ανώδυνη εμπειρία για χιλιάδες γυναίκες σε όλο τον κόσμο. Η απόφαση για χρήση της πρέπει να παρθεί από την ίδια τη γυναίκα μετά από ενημέρωση και σκέψη και φυσικά αφού το συζητήσει με τον Αναισθησιολόγο και το Μαιευτήρα της, ώστε να σταθμιστούν σωστά τα οφέλη από την επισκληρίδιο έναντι των μικρών ρίσκων που αναγκαστικά θα πάρει. Σε περίπτωση που υπάρχει σοβαρή αντένδειξη για επισκληρίδιο, ο αναισθησιολόγος μπορεί να προσφέρει ενδοφλέβια φάρμακα που ενδείκνυνται για αναλγησία στο τοκετό.

Δρ Χρίστος Π. Δημητρίου, MD FRCA, Αναισθησιολόγος,  

Εμβολιασμός COVID-19 και υποβοηθούμενη αναπαραγωγή

18/1/2021 17:28

Υπάρχουν διάφοροι τύποι εμβολίων COVID-19 υπό ανάπτυξη (mRNA, πρωτεϊνική υπομονάδα και φορέας) (1) και σε διαφορετικά στάδια έγκρισης στην ΕΕ (2). Κατά τη στιγμή της δημοσίευσης, έχουν εγκριθεί μόνο για χρήση εμβολίων mRNA COVID-19 (Comirnaty από την Pfizer / BioNTech και COVID-19 από την Moderna), μετά από επανεξέταση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA) και μετά από έγκριση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στα κράτη μέλη της ΕΕ χορηγήθηκαν τα πρώτα εμβόλια COVID-19 από τις 27/12/2020 ενώ σε άλλες χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, έχουν επίσης εγκριθεί εμβόλια και έχουν εισαχθεί προγράμματα εμβολιασμού.

Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Νόσων (ECDC) συνέστησε εθνικές στρατηγικές εμβολιασμού με βάση την ιεράρχηση των ομάδων που κινδυνεύουν να νοσήσουν σοβαρά από COVID-19, καθώς και εκείνων με αυξημένο κίνδυνο έκθεσης και μετάδοσης SARS-CoV-2 (π.χ. σε επαγγελματικούς χώρους ) (4). Μια πρόσφατη επισκόπηση του ECDC σχετικά με τα σχέδια εμβολιασμού της ΕΕ κατέδειξε ότι άνδρες και γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία, εκ των οποίων ορισμένοι μπορεί να είναι έγκυες ή να σχεδιάζουν εγκυμοσύνη με θεραπεία εξωσωματικής γονιμοποίησης, θα συμπεριληφθούν σε αυτά τα προγράμματα με βάση τον ατομικό κίνδυνο ρίσκου προσβολής στην COVID-19 ή / και την επαγγελματική τους έκθεση (5).

Παρόλο που, κατά γενικό κανόνα, όλα τα αδρανοποιημένα και τοξικοειδή εμβόλια θεωρούνται ασφαλή για χρήση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης (6), η πρόσβαση των ατόμων αναπαραγωγικής ηλικίας σε ένα πρόγραμμα εμβολιασμού COVID-19 εγείρει συγκεκριμένα ερωτήματα που δεν έχουν ακόμη αντιμετωπιστεί επίσημα:
- Πρέπει οι άνδρες και οι γυναίκες να λάβουν το εμβόλιο COVID-19 πριν τις προσπάθειες σύλληψης;
- Πρέπει τα ζευγάρια που έλαβαν το εμβόλιο κατά του COVID-19 να αναβάλουν τη σύλληψη και αν ναι, για πόσο διάστημα;
- Πρέπει να εμβολιαστούν οι έγκυες γυναίκες;

Πρέπει οι άνδρες και οι γυναίκες να λάβουν το εμβόλιο COVID-19 πριν τις προσπάθειες σύλληψης;

Δεν υπάρχουν επαρκείς πληροφορίες σχετικά με την πιθανή επίδραση του εμβολίου της COVID-19 στην υποβοηθούμενη θεραπεία αναπαραγωγής ή στη μελλοντική εγκυμοσύνη. Οι πληροφορίες προϊόντος τόσο για το Comirnaty όσο και για το εμβόλιο της Moderna αναφέρουν ότι οι μελέτες σε ζώα «δεν δείχνουν επιβλαβείς επιπτώσεις στην εγκυμοσύνη». Ωστόσο, τα δεδομένα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης αναφέρονται ως «πολύ περιορισμένα», χωρίς δεδομένα σχετικά με το θηλασμό (7,8). Ως αποτέλεσμα, το ESHRE δεν μπορεί να κάνει συστάσεις σχετικά με το εάν οι άνδρες και οι γυναίκες που προσπαθούν να συλλάβουν μέσω υποβοηθούμενης αναπαραγωγής πρέπει να λάβουν το εμβόλιο πριν ξεκινήσουν τη θεραπεία.
Για γυναίκες με υποκείμενα νοσήματα που εκτίθενται σε μεγαλύτερο κίνδυνο επιπλοκών από την COVID-19 ή / και εγκυμοσύνης, πρέπει να τους προταθεί να εμβολιαστούν πριν οποιαδήποτε προσπάθεια σύλληψης. Το ίδιο ισχύει για τις γυναίκες στις οποίες ο κίνδυνος έκθεσης σε λοίμωξη SARS-CoV-2 είναι υψηλός και δεν μπορεί να αποφευχθεί.
Η ESHRE συνιστά στους άντρες και τις γυναίκες που ζουν σε χώρες όπου το εμβόλιο δεν είναι διαθέσιμο ή επιλέγουν να μην εμβολιαστούν, να μην εμποδίζονται από την πρόσβαση σε υποβοηθούμενες θεραπείες αναπαραγωγής.

Πρέπει τα ζευγάρια που έκαναν το εμβόλιο κατά της COVID-19 να αναβάλουν τη σύλληψη και αν ναι, για πόσο καιρό;

Υπάρχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά με την ανάγκη αναβολής της σύλληψης μετά τον εμβολιασμό. Συνετό θα ήταν να αναβληθεί η έναρξη των υποβοηθούμενων θεραπειών αναπαραγωγής (συλλογή σπέρματος, διέγερση ωοθηκών, μεταφορά εμβρύων) για τουλάχιστον λίγες ημέρες μετά την ολοκλήρωση του εμβολιασμού (δηλαδή μετά τη δεύτερη δόση) προκειμένου να δοθεί χρόνος για να ηρεμήσει η ανοσοαπόκριση. Ελλείψει πληροφοριών σχετικά με την επίδραση του εμβολίου COVID-19 στα ωοκύτταρα και το σπέρμα, την εμφύτευση εμβρύου και τα πρώτα στάδια της εγκυμοσύνης και στην παροχή χρόνου για την ανάπτυξη αντισωμάτων, θα μπορούσε να εξεταστεί μια πιο προσεκτική προσέγγιση (δηλαδή να αναβληθεί η έναρξη της θεραπείας με ART για έως και 2 μήνες).

Οι υποβοηθούμενες θεραπείες αναπαραγωγής δεν πρέπει να ξεκινούν σε γυναίκες που είχαν σημαντικές παρενέργειες από τον εμβολιασμό της COVID-19 (όπως αλλεργική αντίδραση) μέχρι να θεωρηθούν κατάλληλες για εγκυμοσύνη από τον γιατρό τους.

Πρέπει οι έγκυες γυναίκες να εμβολιάζονται;

Οι έγκυοι ασθενείς με COVID-19 διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο σοβαρότερης ασθένειας από τις μη εγκύους (9). Τα εμβόλια των νόσων όπως ο τέτανος, ο κοκκύτης και η γρίπη έχουν περιγραφεί ως ασφαλή κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης (6). Ωστόσο, η ασφάλεια των εμβολίων COVID-19 στην ανθρώπινη εγκυμοσύνη δεν έχει αξιολογηθεί μέχρι σήμερα.
Για το Comirnaty και το εμβόλιο της Moderna, ο EMA δηλώνει ότι η απόφαση σχετικά με το εάν θα χρησιμοποιηθεί το εμβόλιο σε έγκυες γυναίκες πρέπει να ληφθεί σε στενή συνεννόηση με έναν επαγγελματία υγείας αφού ληφθούν υπόψη τα μεμονωμένα οφέλη και κίνδυνοι (3). Παρόμοιες συμβουλές παρέχονται για τη χορήγηση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και του θηλασμού για το εμβόλιο Oxford / AstraZeneca (ChAdOx1-SARS-CoV-2) που εγκρίθηκε πρόσφατα στο Ηνωμένο Βασίλειο (10).
Οι έγκυες γυναίκες πρέπει να ενημερώνονται για την έλλειψη μακροχρόνιων μελετών σε ανθρώπους για τον εμβολιασμό Covid-19, αλλά δεν πρέπει να αποκλείονται από προγράμματα εμβολιασμού.

Εμβολιασμός προσωπικού

Ο εμβολιασμός των εργαζομένων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης στοχεύει στην προστασία τους και στη μείωση του κινδύνου μετάδοσης. Το προσωπικό της κλινικής γονιμότητας είναι εργαζόμενοι στην υγειονομική περίθαλψη και ως εκ τούτου πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στον εμβολιασμό με βάση τους ατομικούς κινδύνους και τα οφέλη.


Συνοπτικές συστάσεις και εκτιμήσεις

• Η ESHRE επιβεβαιώνει την προηγούμενη οδηγία της για ασφαλείς πρακτικές ART. Ακόμη και μετά την έναρξη των προγραμμάτων εμβολιασμού μεγάλης κλίμακας, η ESHRE συνιστά τη συνεχή τήρηση των προηγούμενων οδηγιών της σχετικά με τις τροποποιημένες υπηρεσίες και τα μέτρα άμβλυνσης του κινδύνου σύμφωνα με τα τοπικά επιδημιολογικά δεδομένα (9).
• Η ESHRE συνιστά στους άνδρες και τις γυναίκες να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες γονιμότητας και η πρόσβαση αυτή δεν θα πρέπει να εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα των εμβολίων COVID-19 ή από την απόφαση μεμονωμένων ασθενών σχετικά με τον εμβολιασμό.
• Σε άνδρες και γυναίκες που λαμβάνουν το εμβόλιο, φαίνεται συνετό να αναβάλλεται η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τουλάχιστον μερικές ημέρες μετά την ολοκλήρωση του εμβολιασμού.
• Η απόφαση για το εάν θα χρησιμοποιηθεί το εμβόλιο σε έγκυες γυναίκες θα πρέπει να ληφθεί σε στενή συνεννόηση με έναν επαγγελματία υγείας αφού ληφθούν υπόψη τα οφέλη και οι κίνδυνοι.
• Επί του παρόντος δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με το ρόλο του εμβολιασμού σε ασθενείς και προσωπικό που νόσησαν από την COVID-19 και θα μπορούσαν να έχουν αναπτύξει ανοσία.
• Η ESHRE συνιστά την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων των υποβοηθούμενων θεραπειών αναπαραγωγής και τη σύγκριση τους σε εμβολιασμένους έναντι των μη εμβολιασμένων ασθενών.
• Η ESHRE καλεί τους κατασκευαστές εμβολίων COVID-19 να παρέχουν οποιεσδήποτε σχετικές πληροφορίες και συμβουλές σχετικά με τον εμβολιασμό σε έγκυες γυναίκες και ζευγάρια που εξετάζουν την εγκυμοσύνη.
• Στο παρόν στάδιο, δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με την ασφάλεια διαφόρων τύπων εμβολίων κατά τη διάρκεια της υποβοηθούμενης θεραπείας αναπαραγωγής ή της εγκυμοσύνης, και δεν μπορεί να γίνει σύσταση σχετικά με το ποια είναι η ασφαλέστερη για άνδρες και γυναίκες που στοχεύουν στην απόπειρα εγκυμοσύνης.

Βιβλιογραφία

1. Dong Y, Dai T, Wei Y, Zhang L, Zheng M, Zhou F. A systematic review of SARS-CoV-2 vaccine candidates. Signal Transduct Target Ther. 2020 Oct 13;5(1):237. doi: 10.1038/s41392-020-00352-y.2.-

2. https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines-covid-19#post-authorisation-section

3. European Medicines Agency, Human medicine European public assessment report (EPAR): Comirnaty (last updated 29/12/2020). Available through https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/comirnaty

4. European Centre for Disease Prevention and Control. Key aspects regarding the introduction and prioritisation of COVID-19 vaccination in the EU/EEA and the UK. 26 October 2020. ECDC: Stockholm; 2020. Available through https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/key-aspects-regarding-introduction-and-prioritisation-covid-19-vaccination

5. European Centre for Disease Prevention and Control. Overview of COVID-19 vaccination strategies and vaccine deployment plans in the EU/EEA and the UK – 2 December 2020b. ECDC: Stockholm; 2020a. Available through https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/overview-current-eu-eea-uk-plans-covid-19-vaccines

6. Maertens K, Orije MRP, Van Damme P, Leuridan E. Vaccination during pregnancy: current and possible future recommendations. Eur J Pediatr 2020 Feb; 179(2): 235-242. doi:10.1007/s00431-019-03563-w

7. Comirnaty : EPAR – Product Information (pdf) (last update 29/12/2020) available though the EMA information on Comirnaty – product information section https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/comirnaty

8. COVID-19 Vaccine Moderna: Product Information (pdf) (as approved by the CHMP on 6 January 2021, pending endorsement by the European Commission) available though the EMA information on COVID-19 Vaccine Moderna– product information section https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-moderna

9. ESHRE. ART and COVID-19 A Statement from ESHRE. Phase 3: Safe ART services during the third phase of the COVID-19 pandemic. (publication date: 14 October 2020) (https://www.eshre.eu/Press-Room/ESHRE-News#guidoct20)

10. Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine AstraZeneca (pdf) (last updated 29/12/2020). available through https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca 

COVID-19 vaccination and assisted reproduction

18/1/2021 17:28

COVID-19 vaccination and assisted reproduction

Statement from the ESHRE COVID-19 Working Group
Date of publication: 12 January 2021
Last update: 12 January 2021

There are different types of COVID-19 vaccines under development (mRNA, protein subunit and vector) (1) and at different approval stages in the EU (2). At the time of publication only mRNA COVID-19 vaccines (Comirnaty from Pfizer/BioNTech and COVID-19 Vaccine Moderna) have been approved for use in the EU, following review by the European Medicines Agency (EMA) and authorisation from the European Commission (2). In the EU member states the first COVID-19 vaccines were administered from 27/12/2020 (3). In other countries, such as the UK and the US, vaccines have also been approved and vaccination programmes introduced.
The European Centre for Disease Control (ECDC) has recommended national vaccination strategies based on prioritisation of groups at risk of severe COVID-19 as well as those with an increased risk of exposure and onward transmission of SARS-CoV-2 (e.g. in professional settings) (4). A recent ECDC overview of EU vaccination plans indicates that men and women of reproductive age, of whom some may be pregnant or planning pregnancy with fertility treatment, will be included in these programmes based on their individual risk of severe COVID-19 disease and/or professional exposure (5).
Although as a general rule all inactivated and toxoid-based vaccines are considered safe for use during pregnancy (6), the access of reproductive-age people to a COVID-19 vaccination programme raises specific questions that have not yet been formally addressed:
- Should men and women receive the COVID-19 vaccine before attempting conception?
- Should couples who received COVID-19 vaccination postpone conception, and if so, for how long?
- Should pregnant women be vaccinated?

Should men and women receive the COVID-19 vaccine before attempting conception?

There is a lack of information on the possible effect of COVID-19 vaccination on assisted reproduction treatment or future pregnancy. The product information for both Comirnaty and COVID-19 Vaccine Moderna states that animal studies “do not show any harmful effects in pregnancy”. However, data during pregnancy are reported as “very limited”, with no data on breast-feeding (7,8). As a result, ESHRE can make no recommendations on whether men and women attempting to conceive through assisted reproduction should receive the vaccine before starting treatment.
For women with co-morbidities putting them at higher risk of COVID-19 and/or pregnancy complications, consideration should be given to encouraging vaccination before attempting conception. The same applies to women in whom the risk of exposure to SARS-CoV-2 infection is high and cannot be avoided.
ESHRE recommends that men and women living in countries where the vaccine is not available or choosing not to be vaccinated should not be prevented from access to assisted reproduction treatments.


Should couples who received COVID-19 vaccination postpone conception, and if so, for how long?

There are different viewpoints with regards to the need to postpone conception after vaccination. It seems prudent to postpone the start of assisted reproduction treatments (sperm collection, ovarian stimulation, embryo transfer) for at least a few days after the completion of vaccination (i.e. after the second dose) to allow time for the immune response to settle. In the absence of information on the effect of the COVID-19 vaccine on oocytes and sperm, embryo implantation and early stages of pregnancy, and to allow time for antibody development, a more cautious approach could be considered (i.e. postpone the start of ART treatment for up to 2 months).
Assisted reproduction treatments should not be started in women who have had any significant side effects from COVID-19 vaccination (such as an allergic reaction) and until they are considered fit for pregnancy by their physician.

Should pregnant women be vaccinated?

As stated in previous ESHRE guidance documents, pregnant patients with COVID-19 are at an greater risk of more severe illness than their non-pregnant peers (9). Vaccines against diseases such as tetanus, pertussis and influenza have been described as safe during pregnancy (6). However, the safety of COVID-19 vaccines in human pregnancy has not been evaluated to date.
For Comirnaty and COVID-19 Vaccine Moderna, the EMA states that the decision on whether to use the vaccine in pregnant women should be made in close consultation with a healthcare professional after considering the individual benefits and risks (3). Similar advice is provided on administration during pregnancy and breastfeeding for the Oxford/AstraZeneca vaccine (ChAdOx1-SARS-CoV-2) recently authorised in the UK (10).
Pregnant women should be informed about the lack of long-term human studies on Covid-19 vaccination, but should not be excluded from vaccination programmes.

Vaccination of staff

Vaccination of healthcare workers aims for their protection and to help reduce the risk of transmission. Fertility clinic staff are healthcare workers and as such should be given priority for vaccination based on individual risks and benefits.

Summary recommendations and considerations

• ESHRE reaffirms its earlier guidance for safe ART practices. Even after the start of large-scale vaccination programmes, ESHRE recommends continued observance of its previous guidance on modified services and risk mitigation measures in line with local epidemiological data (9).
• ESHRE recommends that men and women should have access to fertility services, and such access should not depend on the availability of COVID-19 vaccines or on the decision of individual patients about vaccination.
• In men and women who receive the vaccine, it seems prudent to postpone assisted reproduction treatments for at least a few days after the completion of vaccination.
• A decision on whether to use the vaccine in pregnant women should be made in close consultation with a healthcare professional after considering the benefits and risks.
• There is currently no information on the role of vaccination in patients and staff who have had COVID-19 disease and could have developed immunity.
• ESHRE recommends monitoring the outcomes of assisted reproduction treatments and to compare them in vaccinated versus non-vaccinated patients.
• ESHRE urges COVID-19 vaccine manufacturers to share any relevant information and advice on vaccination in pregnant women and couples contemplating pregnancy.
• At this stage, there is no information on the safety of different vaccine types during assisted reproduction treatment or pregnancy, and no recommendation can be made on which is the safer for men and women aiming to attempt pregnancy.
References
1. Dong Y, Dai T, Wei Y, Zhang L, Zheng M, Zhou F. A systematic review of SARS-CoV-2 vaccine candidates. Signal Transduct Target Ther. 2020 Oct 13;5(1):237. doi: 10.1038/s41392-020-00352-y.2.-
2. https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid19/treatments-vaccines-covid-19#post-authorisation-section
3. European Medicines Agency, Human medicine European public assessment report (EPAR): Comirnaty (last updated
29/12/2020). Available through https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/comirnaty
4. European Centre for Disease Prevention and Control. Key aspects regarding the introduction and prioritisation of COVID-19 vaccination in the EU/EEA and the UK. 26 October 2020. ECDC: Stockholm; 2020. Available through https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/key-aspects-regarding-introduction-and-prioritisation-covid-19vaccination
5. European Centre for Disease Prevention and Control. Overview of COVID-19 vaccination strategies and vaccine deployment plans in the EU/EEA and the UK – 2 December 2020b. ECDC: Stockholm; 2020a. Available through https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/overview-current-eu-eea-uk-plans-covid-19-vaccines
6. Maertens K, Orije MRP, Van Damme P, Leuridan E. Vaccination during pregnancy: current and possible future recommendations. Eur J Pediatr 2020 Feb; 179(2): 235-242. doi:10.1007/s00431-019-03563-w
7. Comirnaty : EPAR – Product Information (pdf) (last update 29/12/2020) available though the EMA information on Comirnaty – product information section https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summariesopinion/comirnaty
8. COVID-19 Vaccine Moderna: Product Information (pdf) (as approved by the CHMP on 6 January 2021, pending endorsement by the European Commission) available though the EMA information on COVID-19 Vaccine Moderna– product information section https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccinemoderna
9. ESHRE. ART and COVID-19 A Statement from ESHRE. Phase 3: Safe ART services during the third phase of the COVID-19 pandemic. (publication date: 14 October 2020) (https://www.eshre.eu/Press-Room/ESHRE-News#guidoct20)
10. Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine AstraZeneca (pdf) (last updated 29/12/2020). available through https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca

Disclaimer
This guidance represents the views of ESHRE, which were achieved after careful consideration of the scientific evidence available at the time of preparation. In the absence of scientific evidence on certain aspects, a consensus between the relevant ESHRE stakeholders has been obtained. ESHRE makes no warranty, express or implied, regarding the guidance and specifically excludes any warranties of merchantability and fitness for a particular use or purpose. ESHRE shall not be liable for direct, indirect, special, incidental, or consequential damages related to the use of the information contained herein. While ESHRE makes every effort to compile accurate information and to keep it up-to-date, it cannot, however, guarantee the correctness, completeness, and accuracy of the guidance in every respect. The advice expressed herein is not binding on professionals working in the field of human reproduction and embryology. Hence, this advice will never lead to the liability of ESHRE in case a professional is willing to implement it. Notwithstanding the foregoing, ESHRE will not be liable for indirect damages or consequential damage.